نهاد اعطاکننده جایزه نوبل روز چهارشنبه اعلام کرد دو دانشمند به نام‌های هنری کاگان و کنسو سوآی، به‌ دلیل حل معمایی دیرینه درباره مولکول‌های نامتقارن «تصویر آینه‌ای» که کشف آن اهمیت بسیار زیادی برای تولید دارو دارد، برنده جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۶ شدند.

سوآی ۷۶ ساله ژاپنی و کاگان ۹۵ ساله فرانسوی است. کار این دو دانشمند بر پایه کشف لویی پاستور، شیمیدان فرانسوی در قرن نوزدهم انجام گرفت.

به گزارش رویترز، سوآی در تماس تلفنی با نشست خبری جایزه نوبل گفت: «این هیجان‌انگیزترین روز زندگی من است و بسیار خوشحالم که این جایزه را با پروفسور هانری کاگان شریکم.» او افزود که هنگام دریافت این خبر، برای خرید بیرون از خانه بود.

جایزه نوبل شیمی که سومین جایزه‌ای است که در هفته نوبل اعطا می‌شود، پس از جوایز پزشکی و فیزیک قرار گرفت که به‌ترتیب روزهای دوشنبه و سه‌شنبه اعلام شدند.

مولکول‌های «راست‌دست» و «چپ‌دست»

بسیاری از مولکول‌های ضروری برای حیات در دو شکل وجود دارند و تصویر آینه‌ای یکدیگرند؛ درست مانند دست چپ و دست راست. با این حال، موجودات زنده تقریبا به‌طور انحصاری فقط از یکی از این دو شکل استفاده می‌کنند؛ پدیده‌ای که به آن «هموکایرالیته» (homochirality) گفته می‌شود و واژه آن از کلمه یونانی به معنای «دست» گرفته شده است. این مسئله بیش از یک قرن است که شیمیدانان را سردرگم کرده است.

جایزه امسال به‌ دلیل کشفیاتی اعطا شد که نشان دادند چگونه می‌توان واکنش‌های شیمیایی را به‌گونه‌ای هدایت کرد که یک شکل خاص از مولکول‌های تصویر آینه‌ای را ترجیح دهند؛ کاری که برای شیمی‌دان‌هایی که واکنش‌های شیمیایی مورداستفاده در تولید داروها را طراحی می‌کنند، اهمیت اساسی دارد.

پیتر سومفای، عضو کمیته نوبل شیمی، گفت: «شکل چپ‌دست یک دارو می‌تواند یک اثر داشته باشد و شکل راست‌دست آن می‌تواند اثر دیگری داشته باشد و بنابراین ما به روش‌هایی برای تولید انتخابی آن‌ها نیاز داریم.»

او افزود: «در توسعه چنین روش‌هایی، یافته‌های برندگان امسال اهمیت زیادی دارند. آن‌ها ابزارهای قدرتمندی برای این کار فراهم کردند.»

ادامه مسیر پژوهش‌های لوئی پاستور

نخستین حلقه در زنجیره حل این مسئله به کارهای پاستور بازمی‌گردد؛ دانشمندی که پیش از اعطای نخستین جوایز نوبل درگذشت. او در حال بررسی اسید تارتاریک بود که ماده‌ای مهم در تولید شراب است. پاستور متوجه شد که باکتری‌ها فقط یکی از دو شکل اسید تارتاریک را تخمیر می‌کنند، یعنی همان شکلی که به‌طور طبیعی در انگور یافت می‌شود، اما شکل دیگر اصلا تخمیر نمی‌شود.

این موضوع ثابت کرد که برخی مواد در دو شکل متفاوت وجود دارند و این دو شکل می‌توانند ویژگی‌های متفاوتی داشته باشند؛ ویژگی‌هایی که گاهی می‌توانند آثاری بسیار زیانبار بر سلامتی داشته باشند.

اینکه چگونه می‌توان شکل درست یک ماده کایرال را تولید کرد، مسئله‌ای بود که تا زمانی که کاگان و سوآی موفق به ایجاد واکنش‌های نامتقارن و تولید مقدار بیشتری از یکی از این دو شکل شدند، حل نشده بود.

اهمیت این دستاورد را می‌توان در ماجرای رسوایی تالیدومید در اوایل دهه ۱۹۶۰ مشاهده کرد؛ زمانی که هزاران کودک به‌ دلیل نقص‌ مادرزادی ناشی از یک داروی آرامبخش به نام تالیدومید، آسیب دیدند. در آن زمان، پژوهشگران آنچه را رخ داده بود، بررسی کردند و دریافتند که این تصویر آینه‌ای ماده فعال دارو بود که باعث آسیب می‌شد.

جوایزی که در پی وصیت مخترع سوئدی، بنیان‌ گذارده شدند

جوایز نوبل که بر اساس وصیت آلفرد نوبل، مخترع و بازرگان سوئدی، بنیان‌ گذاشته شدند، از سال ۱۹۰۱ برای دستاوردهای علمی، ادبی و صلح اعطا شده‌اند؛ البته با چند وقفه که عمدتا به‌دلیل جنگ‌های جهانی رخ داد.

نوبل که در اصل شیمی‌دان بود، در قرن نوزدهم ثروت هنگفتی از اختراعات خود به دست آورد؛ اختراعاتی که عمدتا با جنگ و صنایع نظامی مرتبط بودند و مشهورترین آن‌ها دینامیت بود. جایزه اقتصاد بعدها و با تامین مالی بانک مرکزی سوئد به مجموعه جوایز نوبل اضافه شد.

اگرچه جوایز شیمی گاهی زیر سایه برندگان مشهورتر در حوزه‌های فیزیک، ادبیات و صلح قرار می‌گیرند، این جوایز همچنان از بسیاری کشفیات تاثیرگذار  تقدیر کرده‌اند؛ از جمله شکافت هسته‌ای و روش‌های توالی‌یابی ژنتیکی.

جایزه شیمی سال گذشته به دانشمندان سوسومو کیتاگاوا، ریچارد رابسون و عمر یاگی برای توسعه چیزی موسوم به چارچوب‌های فلزی‌ــ‌آلی اعطا شد؛ ساختارهای مولکولی‌ که می‌توانند به مقابله با چالش‌هایی مانند تغییرات اقلیمی و کمبود آب شیرین کمک کنند.

برندگان امسال در مراسمی در استکهلم در تاریخ ۱۰ دسامبر، هم‌زمان با سالروز درگذشت آلفرد نوبل، مدال‌های خود را از کارل شانزدهم گوستاو، پادشاه سوئد دریافت خواهند کرد. پس از این مراسم، یک ضیافت باشکوه در تالار شهر استکهلم برگزار خواهد شد. به برندگان مبلغ ۱۲ میلیون کرون سوئد (۱.۲ میلیون دلار) هم اعطا می‌شود و در کنار آن، از شهرت ناشی از کسب یکی از معتبرترین جوایز علمی جهان برخوردار خواهند شد.